Nhà Cổ Tấn Ký Hội An: Nhà Ống Từ Phố Nguyễn Thái Học Ra Sông, Hiện Vật Và Cách Tham Quan

Nhà ống hai mặt phố

Điều làm Tấn Ký khác với một ngôi nhà thờ họ thông thường là mặt bằng. Hồ sơ lý lịch di tích của Ban Quản lý Di tích Hội An mô tả đây là nhà ống gồm nhiều nếp nối nhau, đi thẳng từ phố Nguyễn Thái Học sang đường Bạch Đằng ven sông. Cửa phố dùng để buôn bán, cửa sau nhìn ra dòng sông để dỡ hàng từ thuyền, nên ngôi nhà vừa là cửa hàng vừa là kho. VinWonders cũng ghi nhà nằm giữa đường Nguyễn Thái Học và sông Thu Bồn, thuận cho việc giao thương.

Tên chữ trong hồ sơ là Lê Từ Đường, tức nhà thờ họ Lê, còn tên Tấn Ký là hiệu buôn. Bảng hiệu Tấn Ký còn lưu trong nhà và được hồ sơ coi là bằng chứng cho thời kỳ buôn bán của gia đình. Ngày nay nhà vừa là nơi ở, vừa là nơi thờ tự và vẫn thuộc sở hữu tư nhân của gia đình.

Niên đại và hồ sơ di tích

Các trang du lịch như VinWonders và MIA ghi nhà dựng năm 1741 và có bảy thế hệ họ Lê sống ở đây; VinWonders còn nói người dựng nhà là một thương nhân gốc Hoa. Hồ sơ lý lịch lập ngày 15/4/1992 thận trọng hơn: gia chủ khi ấy cho biết nhà có tuổi hơn 200 năm và ông là đời thứ năm. Hai nguồn không mâu thuẫn, vì bảy đời là cách đếm sau thêm hơn ba thập kỷ, còn mốc 1741 là niên đại phổ biến chứ chưa phải một văn bản duy nhất.

Về tư cách di tích, hồ sơ ghi nhà được đưa vào danh mục bảo vệ từ năm 1985 và được Bộ Văn hóa cấp bằng công nhận năm 1990. Cũng chính hồ sơ này cho biết tháng 2/1990, với kinh phí hỗ trợ của Ban Quản lý Di tích Hội An, gia đình sửa lại diềm mái quanh sân trời, thay hai con cờ hư và làm lại hệ thống máng xối. Tính đến thời điểm lập hồ sơ, ngoài lần đó nhà không có đợt tu sửa lớn nào, và hằng năm gia đình chỉ lau chùi, đánh bóng sơn gỗ.

Đi qua ba nếp nhà

Hồ sơ lý lịch mô tả nhà theo ba nếp. Theo thứ tự khách bước vào, bạn sẽ thấy:

1. Bước 1: Nếp một ở phía phố. Sáu hàng cột tạo ba gian, gian giữa là cửa chính xuyên suốt từ phố vào trong. Phía trên mi cửa có hai mắt cửa chạm hình xoáy âm dương. Cột tròn đặt trên chân tảng đá, chạm hoa sen. Trên gác có một ô cửa vuông khoảng 1 m × 1 m dùng để chuyển hàng lên cao.
2. Bước 2: Nếp hai quanh sân trời. Đây là phần công phu nhất, làm theo kiểu chồng rường giá thủ, có hai tầng. Tai cột chạm sóc, quả đào, quả phật thủ, con dơi; cửa ban công kiểu thượng song hạ bản chạm hình tứ quý. Sân trời lấy sáng và thông gió cho cả ngôi nhà.
3. Bước 3: Nếp ba xoay ngang. Nếp này song song với nếp một, có bốn hàng cột, hành lang dẫn lên gác và một bức bình phong gỗ chạm sát sân trời. Nền hiên và sân lát đá thanh lớn, còn nền trong nhà lát gạch Bát Tràng.

Mái lợp ngói âm dương hai tầng, đầu hồi uốn cong. Vài trang du lịch nói thêm các cấu kiện gỗ lim ghép bằng mộng, không dùng đinh sắt; điều này khớp với kiểu mộng của nhà gỗ Hội An nhưng hồ sơ di tích không nêu riêng chi tiết đó, nên hãy nghe thêm từ người thuyết minh.

Hiện vật và chuyện lũ

Hồ sơ liệt kê các hiện vật chính: nhiều bộ liễn chữ vàng nền đỏ hoặc nền đen, có bộ khảm trai; hoành Lê Từ Đường và hoành Tấn Ký; một hoành bốn chữ do vua Bảo Đại tặng cùng bộ bàn ghế gỗ chạm khắc. Chiếc chén Khổng Tử được nhắc ở các trang du lịch chứ không có trong danh mục hồ sơ, và niên đại của nó được ghi không thống nhất nên bạn hãy xem như lời kể của gia đình.

Chuyện lũ là phần nhiều khách hỏi nhất. Các trang du lịch nhắc trận lũ năm 1964 là trận nặng nhất, làm ngập tầng trệt mà khung nhà vẫn vững. Không trang nào đã mở ghi số đo bằng mét, vì thế bài này không đưa con số; bạn có thể nhờ chủ nhà chỉ vạch mực nước và hỏi cách gia đình chuyển hàng lên gác qua ô cửa vuông ở nếp một mỗi mùa lũ.

Tấn Ký khác gì các nhà cổ khác

Nếu vé phố cổ của bạn chỉ cho vài điểm tự chọn, hãy chọn nhà theo điều bạn muốn xem. Bảng so sánh ngắn dưới đây giúp phân biệt Tấn Ký với nhà cổ Phùng Hưng ở gần Chùa Cầu:

Tham quan khi nhà còn người ở

• Chủ nhà sống ở tầng trên và tầng dưới mở đón khách, vì vậy hãy nói nhỏ và không lên khu riêng khi chưa được mời.
• Không chạm vào hoành phi, liễn và đồ thờ; nếu muốn xem kỹ chạm khắc, hãy hỏi người thuyết minh.
• Hỏi trước khi chụp ảnh người trong nhà; tránh dùng đèn flash gần đồ gỗ sơn son.
• Giờ mở cửa các trang ghi khoảng 8:30–17:45 và chưa có nguồn chính thức, nên hãy hỏi lại tại quầy vé, nhất là vào mùa lễ.
• Vé dùng theo hệ thống vé phố cổ; chi tiết hai mức 80.000đ và 120.000đ có trong bài nhà cổ Phùng Hưng nêu trên.

Đến Tấn Ký và xe riêng

Nhà nằm trên đường Nguyễn Thái Học, một đoạn đi bộ từ khu Chùa Cầu qua hướng hội quán Quảng Triệu; bạn có thể ghép với hội quán Triều Châu và Quảng Đông trong cùng vòng đi. Vì các nguồn đã mở không thống nhất điểm trả khách và giờ hạn chế xe trong lõi phố cổ, hãy chốt điểm đón trước với tài xế và chuẩn bị đi bộ một đoạn.

Từ sân bay Đà Nẵng, tuyến xe sân bay Đà Nẵng đi Hội An khoảng 30 km, 45 phút; giá niêm yết một chiều 250.000đ xe 4 chỗ, 300.000đ xe 7 chỗ, 450.000đ xe 16 chỗ. Giá tính theo chuyến, không theo đầu người; hủy hoặc đổi giờ miễn phí nếu báo trước ít nhất 2 giờ. Xem thêm bảng giá xe Đà Nẵng Hội An nếu bạn đi từ nơi khác.